Wrocław nie może być miastem obojętności

Historia Dolnego Śląska uczy, że słowa mają konsekwencje. Zanim pojawia się przemoc, często wcześniej dokonuje się coś mniej widocznego: drugi człowiek przestaje być postrzegany jako osoba, sąsiad czy współobywatel. Zaczyna być przede wszystkim „obcym”, kimś określanym przez narodowość, język, religię lub pochodzenie.
Właśnie w tym kontekście warto czytać oświadczenie Zespołu Fundacji Obserwatorium Społeczne, opublikowane w reakcji na informacje o aktach przemocy, których motywacją stają się różnice narodowościowe, etniczne czy religijne.
Fundacja podkreśla, że każdy taki czyn wymaga jednoznacznego sprzeciwu. Niezależnie od tego, kto jest sprawcą, a kto ofiarą. W oświadczeniu czytamy, że: „Nie ma i nie może być usprawiedliwienia dla agresji wobec drugiego człowieka ze względu na jego pochodzenie, narodowość, język czy wyznanie”.

Miasto zbudowane przez przybyszów
We Wrocławiu słowa o migracji, utracie domu i spotkaniu z obcym mają szczególny ciężar. Dzisiejsza tożsamość miasta jest przecież w ogromnej mierze konsekwencją jednej z największych w XX wieku zmian granic i przemieszczeń ludności.
Rok 1945 oznaczał koniec niemieckiego Breslau i początek polskiego Wrocławia. Za tym prostym zdaniem kryją się jednak losy setek tysięcy ludzi. Niemieccy mieszkańcy miasta opuszczali swoje domy, a ich miejsce zajmowali przybysze z różnych części powojennej Polski. Wśród nich szczególne miejsce zajmowali przesiedleńcy z dawnych Kresów Wschodnich Rzeczypospolitej, w tym ze Lwowa i jego okolic. Przyjeżdżali również ludzie z Wielkopolski, centralnej Polski i innych regionów kraju.
Podobny proces dokonywał się na całym Dolnym Śląsku. Nowe społeczności trzeba było tworzyć niemal od początku. Ludzie o różnych doświadczeniach, obyczajach i pamięci rodzinnej spotykali się w miejscowościach, które dla większości z nich były wcześniej zupełnie obce. Zamieszkiwali domy pozostawione przez innych. Oswajali krajobraz, którego historii często nie znali. Budowali parafie, szkoły, instytucje i sąsiedzkie więzi.
Dlatego pamięć Dolnego Śląska nie jest wyłącznie opowieścią o zmianie granic. Jest również pamięcią o wykorzenieniu. O człowieku, który traci miejsce znane od dzieciństwa i musi nauczyć się żyć gdzie indziej.

Dolny Śląsk ziemia wielu historii
Historia regionu nie zaczyna się jednak w 1945 roku. Dolny Śląsk przez stulecia znajdował się na styku kultur, języków, państw i tradycji religijnych. W jego dziejach spotykają się wpływy polskie, czeskie, austriackie i niemieckie. Wrocław był miastem katolików i protestantów, społeczności żydowskiej, ludzi mówiących różnymi językami i należących do różnych kręgów kulturowych.
Nie zawsze było to pokojowe współistnienie. Historia regionu zna konflikty religijne, nacjonalizmy, antysemityzm, wojny i przemoc. Tym bardziej nie należy tworzyć wyidealizowanego obrazu wielokulturowej przeszłości.
Można jednak wyciągnąć z niej ważną lekcję: tożsamość Wrocławia i Dolnego Śląska nigdy nie była jednowymiarowa. Powstawała przez kolejne warstwy historii, z których każda pozostawiła tutaj swoje ślady. Widać to szczególnie w architekturze: świątyniach, kamienicach i cmentarzach. Dostrzegamy to także w książkach i dziełach sztuki, ale przede wszystkim w pamięci ludzi.
W tej pamięci znajdują się również historie tych, którzy w czasach próby potrafili sprzeciwić się pogardzie i wykluczeniu.

Odwaga sprzeciwu
Do dolnośląskiego dziedzictwa należą związani z Wrocławiem Katharina Staritz i Dietrich Bonhoeffer. Ewangeliccy teolodzy, których biografie przypominają, że chrześcijańska odpowiedzialność za drugiego człowieka nabiera szczególnego znaczenia wtedy, gdy jego godność zostaje zakwestionowana.
Katharina Staritz była związana z ówczesnym Breslau i należała do tych przedstawicieli Kościoła ewangelickiego, którzy sprzeciwiali się podporządkowaniu życia kościelnego nazistowskiej ideologii rasowej. Szczególne znaczenie miało jej zaangażowanie na rzecz chrześcijan pochodzenia żydowskiego, którzy byli prześladowani przez państwo, a jednocześnie spotykali się z próbami wykluczenia z własnych wspólnot kościelnych.
Staritz pomagała osobom zagrożonym represjami i sprzeciwiała się odsuwaniu ochrzczonych Żydów od życia Kościoła. Za swoją działalność zapłaciła aresztowaniem i uwięzieniem w obozie koncentracyjnym Ravensbrück.
Jej historia jest szczególnie ważna dla pamięci Wrocławia. Pokazuje bowiem, że sprzeciw wobec dehumanizacji nie zawsze rozpoczyna się od wielkich gestów. Czasem jego początkiem jest prosta odmowa zaakceptowania podziału ludzi na tych, którym należy się pełnia praw i szacunku, oraz tych, których można zepchnąć poza wspólnotę.
Z Wrocławiem i Dolnym Śląskiem związany był również Dietrich Bonhoeffer, jeden z najbardziej znanych teologów ewangelickich XX wieku i przeciwnik narodowego socjalizmu. Urodził się we Wrocławiu w 1906 roku. Gdy nazizm zaczął podporządkowywać sobie niemieckie życie publiczne i kościelne, Bonhoeffer należał do tych, którzy dostrzegali, że chrześcijańska odpowiedzialność nie może ograniczać się do ochrony własnej wspólnoty.
Jego sprzeciw wobec prześladowania Żydów i podporządkowania Kościoła nazistowskiemu państwu prowadził go coraz dalej, aż do zaangażowania w niemiecki ruch oporu. Został aresztowany, a w kwietniu 1945 roku zamordowany w obozie koncentracyjnym Flossenbürg.
Historie Staritz i Bonhoeffera przypominają o jeszcze jednym wymiarze dolnośląskiego dziedzictwa. Chrześcijaństwo nie może ograniczać się do troski o własną wspólnotę wtedy, gdy obok niej krzywdzony jest człowiek.

Miasto Edyty Stein
Do tego samego dziedzictwa należy Edyta Stein – św. Teresa Benedykta od Krzyża. Urodzona w Breslau w żydowskiej rodzinie, filozofka, uczennica Edmunda Husserla, później katoliczka i karmelitanka, została zamordowana w Auschwitz-Birkenau w 1942 roku. Jej biografia skupia w sobie dramat europejskiego XX wieku: spotkanie kultur i religii, poszukiwanie prawdy, ale również doświadczenie systemu, który najpierw dzielił ludzi na kategorie, następnie odbierał im prawa, a ostatecznie także życie.
Przywołanie Edyty Stein w oświadczeniu Fundacji Obserwatorium Społeczne nie jest więc przypadkowe. Jej historia przypomina, dokąd może prowadzić dehumanizacja drugiego człowieka.
Oczywiście nie każda agresywna wypowiedź prowadzi do przemocy i nie każdy współczesny konflikt społeczny można porównywać z totalitaryzmami XX wieku. Historia wymaga wielkiej ostrożności w budowaniu takich analogii.