Strażnik narodowej pamięci

Decyzją Sejmu Rzeczypospolitej Polskiej oraz Rady Miejskiej Wrocławia trwający rok 2026 jest oficjalnie obchodzony jako Rok Ossolineum. Ta wyjątkowa inicjatywa wiąże się bezpośrednio z przypadającą właśnie 200. rocznicą śmierci hrabiego Józefa Maksymiliana Ossolińskiego – wybitnego uczonego, pisarza, patrioty oraz mecenasa, który odszedł 17 marca 1826 r. w Wiedniu. Dla Dolnego Śląska, a w szczególności dla powojennego, odbudowanego z ruin Wrocławia, to czas głębokiej refleksji nad fenomenem przetrwania polskiej kultury. Przeniosła ona nienaruszony depozyt narodowej tożsamości przez dramatyczne burze zaborów, wojennych pożóg, totalitarnych okupacji oraz przymusowych, bolesnych przesiedleń ludności na nowe terytoria państwowe.
Zakład Narodowy im. Ossolińskich to współcześnie nie tylko monumentalny, barokowy kompleks architektoniczny przy ul. Szewskiej, który nieustannie przyciąga wzrok dostojną sylwetką i urokliwym, tętniącym życiem dziedzińcem. To przede wszystkim żywy, nieprzerwanie funkcjonujący organizm naukowy, kulturalny i intelektualny. Od blisko 80 lat współtworzy on akademickie oraz humanistyczne oblicze stolicy Dolnego Śląska. W świetle trwających wielkich obchodów rocznicowych warto na nowo odkryć epicką, wielopokoleniową opowieść o tej instytucji. Należy ukazać głęboki sens testamentu jej fundatora oraz przeanalizować, w jaki sposób lwowskie dziedzictwo zakorzeniło się na ziemiach nadodrzańskich, stając się trwałym fundamentem współczesności.
Wiedeński testament i lwowski świt
Aby zrozumieć wielkość dzieła hrabiego Ossolińskiego, musimy przenieść się do mrocznego przełomu XVIII i XIX w. Rzeczpospolita, po trzech brutalnych rozbiorach, została wymazana z mapy Europy. Trzej zaborcy zjednoczyli siły w dążeniu do całkowitego wykorzenienia polskiej tożsamości narodowej, ojczystego języka oraz tradycji. Systematyczna germanizacja i rusyfikacja miały doprowadzić do sytuacji, w której kolejne pokolenia zapomną o swoich korzeniach, stając się bezwolnymi poddanymi obcych monarchii.
W tym najciemniejszym momencie naszych dziejów hrabia Ossoliński, rezydujący w Wiedniu wybitny bibliofil, badacz i uczony, doszedł do fundamentalnego wniosku. Zrozumiał, że skoro upadło suwerenne państwo, jedynym ratunkiem dla przetrwania narodu jest ocalenie jego kultury, historii i literatury. Wiedział, że naród pozbawiony własnych instytucji naukowych i bibliotek ulega nieuchronnej asymilacji. W 1817 r. cesarz Franciszek I zatwierdził akt fundacyjny Instytutu, któremu Ossoliński przekazał swój gigantyczny, zbierany przez całe życie księgozbiór, unikatowe kolekcje numizmatyczne, bezcenne mapy oraz oryginalne dokumenty z dawnych kancelarii królewskich.
Na ostateczną siedzibę fundacji założyciel wybrał Lwów – stolicę ówczesnej Galicji. Miasto to cieszyło się relatywnie największą swobodą rozwoju polskiej myśli pod rządami austriackimi. Droga do otwarcia placówki była jednak długa, naznaczona urzędniczymi barierami Wiednia. Dopiero w czerwcu 1826 r., kilka miesięcy po śmierci fundatora, galicyjski Sejm Stanowy we Lwowie zatwierdził statut Zakładu Narodowego. Ten formalny akt prawny nadał instytucji pełną podmiotowość i niezależność, przekształcając prywatną kolekcję w nienaruszalną własność społeczną.
Wkrótce potem, w 1827 r., do tego dzieła dołączył inny patriota – książę Henryk Lubomirski. Na mocy porozumienia włączył on do struktur Ossolineum swoje unikatowe zbiory dzieł sztuki, rzeźb, obrazów oraz cennych militariów, dając początek słynnemu Muzeum Książąt Lubomirskich. W ten sposób we Lwowie narodziło się potężne przymierze nauki, sztuki i literatury. Przez cały XIX w., pomimo surowej cenzury, konfiskat i policyjnych rewizji, lwowskie Ossolineum funkcjonowało jako nieoficjalne centrum polskiej kultury.