Biblia pedagogiki relacyjnej

Narodziny akademii bądź uczelniane reorganizacje zawsze są dobrą okazją do refleksji na temat mistrzów i ich uczniów oraz samego procesu uczenia. Ponieważ jednak wpisuje się to w kompetencje specjalistów od edukacji, czyli pedagogów, zatrzymam się jedynie na tym, co przynależne teologom, czyli na strategiach edukacyjnych, które zaobserwować można na kartach Pisma Świętego, i ujmę temat w kluczu pedagogiki relacyjnej. Rekonstrukcja żydowskiej edukacji wyłącznie na podstawie tekstów natchnionych nie należy do łatwych, niemniej można wyłuskać pewne informacje.
Tym, co narzuca się jako pierwszy i najważniejszy porządek, jest hierarchia wieku, a więc i właściwie rozumianego poddaństwa (nie mówimy tu o poddaniu niewolniczym), następnie większy zasób wiedzy i doświadczenia, a wreszcie ogólnie pojęta wyższość kompetencji, które w naturalny sposób modelują relacje pomiędzy wychowującym a wychowywanym; kształtującym a kształconym.
Starszy i młodszy
Z zasady edukacja podporządkowana jest kategoriom wiekowym. Już starożytni na drodze obserwacji ukuli modele wychowawcze, które zakładały stały rozwój kompetencji wychowanka. Podporządkowana kryteriom wiekowym edukacja dotyczyła zarówno wychowania dzieci w zaciszu domowym w środowiskach żydowskich, jak i ich funkcjonowania w instytucjach pokroju gimnazjonu. W domu pieczę nad dziećmi sprawowała najpierw matka, następnie chłopcy trafiali w wieku ok. 7 lat pod opiekę ojca, zaś dziewczęta wciąż uczyły się pod uważnym okiem innych kobiet. W świecie greckim wychowanie wspomagał również opiekun zwany paidagōgos – zwykle niewolnik, do którego obowiązków należało edukowanie, a także nadzorowanie młodzieży uczęszczającej do szkół. Owo starszeństwo wychowawców, czy to rodziców i krewnych, czy to pedagogów, a w szkołach również nauczycieli (jak didaskalos, grammatistēs nauczający pisania, mousikos od tajników muzyki czy paidotribēs i gymnastēs – starożytni trenerzy personalni), budowało relację wychowawczą na fundamencie naturalnych autorytetów. Taki sposób kształcenia uczniów dostrzega się również w Nowym Testamencie, choćby w relacji św. Pawła i Tymoteusza, którego sam apostoł nazywał zresztą umiłowanym i wiernym dzieckiem w Panu (1 Kor 4, 17). Zapewne wynikało to nie tylko z apostolskiego zwierzchnictwa Pawła, lecz także z serdecznej relacji starszego nauczyciela z młodszym o ok. 25–30 lat uczniem.
Mentor i towarzysz
Sukces często związany jest ze skutecznym mentorowaniem przez człowieka, który towarzyszy drugiemu w rozwoju – zwłaszcza gdy kształcony jest izolowany i budzi wątpliwości środowiska. Dobrego mentora potrzebował więc apostoł Paweł, który nawet po swojej spektakularnej przemianie – gdy z prześladowcy i wspólnika przemocy stał się gorliwym wyznawcą Mesjasza (Dz 9, 1-19; 22, 3-16; 26, 9-18) – wciąż budził przestrach i wątpliwości, a współwyznawcy nie wierzyli, że naprawdę został uczniem (9, 26). Kto nim był? Starszy i cieszący się poważaniem Barnaba, który „przygarnął go i zaprowadził do Apostołów, i opowiedział im, jak w drodze [Szaweł] ujrzał Pana” (9, 27). W ten sposób nie tylko autoryzował misję Pawła, lecz także zapewne niejednokrotnie go korygował, towarzysząc mu w pierwszych wystąpieniach. Ich wspólna droga trwała przynajmniej kilka lat, aż do sporu o Marka i obrania innych celów misyjnych (15, 36-40). Pomimo ostatecznego konfliktu Barnaba pozostawał dla Pawła postacią kluczową, tym, który otworzył mu drzwi i drogę do wielu serc.
Innym przykładem mentoringu, choć z pewnością niepopularnym, była w starożytności relacja małżeńska. Rekrutujący się z wyższych warstw społecznych chrześcijanie borykali się z kłopotliwymi możnymi kobietami, które w czasach hellenistycznych po raz pierwszy w historii cieszyły się dość dużą swobodą zarówno ekonomiczną, jak i społeczną.