Błogosławiony malarz Boskiego Piękna

Fra Angelico należał do nielicznych artystów, u których twórczość i życie duchowe stanowiły jedność.
Według przekazów odmówił przyjęcia godności arcybiskupa Florencji, pozostając wiernym powołaniu
dominikanina i malarza. Swoją pracę traktował jako formę modlitwy.
W Klasztorze San Marco stworzył cykl fresków, które do dziś poruszają serca – nie tylko chrześcijańskie.

MAŁGORZATA HAISIG

Wrocław

Zwiastowanie ze św. Piotrem Męczennikiem, Fra Angelico, 1439–1443 r.,
fresk w celi nr 3, Muzeum San Marco, Florencja

WIKIMEDIA COMMONS

Wciąż mam w pamięci artykuł Pelagii Horgan opublikowany w serwisie Aeon, w którym autorka stawia intrygujące pytanie: Czy sztuka sakralna może poruszyć do głębi człowieka niewierzącego?
Odpowiedzi nie szuka w abstrakcyjnych rozważaniach, lecz w konkretnym miejscu – florenckim Muzeum San Marco. Przechadzając się po celach byłego klasztoru dominikańskiego i oglądając freski Fra Angelica, doznaje nagle zaskakującego poczucia skupienia i spokoju, których – jak uczciwie przyznaje – nie potrafi wyjaśnić wyłącznie kategoriami historycznymi czy estetycznymi. Dochodzi do wniosku, że malowidła nie tylko przedstawiają treści religijne, lecz także tworzą atmosferę, która „zmienia klimat w pomieszczeniu” i wpływa na sposób przeżywania rzeczywistości.
Dziennikarka zauważa również, że współcześni odbiorcy, często niepodzielający chrześcijańskich dogmatów, w obliczu malowideł Angelica milkną. Jakby sama przestrzeń tych obrazów skłaniała do wyciszenia, zgody na chwilę transcendencji, która w naturalny sposób prowadzi ku spokojowi i introspekcji.
W swoim artykule Horgan przywołuje także postać Marka Rothka, giganta XX-wiecznej abstrakcji. W 1950 r. odbył on podróż po Europie i oglądał setki przedstawień Madonny, które z obojętnością postrzegał tylko jako religijne symbole. Wyjątkiem okazało się florenckie San Marco. Rothko spędził tam długie godziny na kontemplacji fresków Fra Angelica w zakonnych celach. Malowidła te nie były dla niego jedynie ilustracją doktryny, lecz niemal fizycznym doświadczeniem światła i przestrzeni – przeżyciem otwierającym drzwi do wymiarów wymykających się racjonalnym definicjom.
Chrześcijanin może jasno nazwać te wymiary i powiedzieć, że historie biblijne Angelica łączą z tym, co nadprzyrodzone, prowadzą bezpośrednio do uporządkowanego Bożego świata, nakłaniając do cichego z nim dialogu. Ale dlaczego? Aby to zrozumieć, należy przyjrzeć się postaci ich twórcy.
Mnich „ścisłej obserwancji”
W historii sztuki rzadko zdarza się, by biografia artysty przybierała niemal hagiograficzny charakter. Zazwyczaj oddzielamy warsztat od charakteru twórcy, podziwiając dzieło mimo ludzkich słabości autora. W przypadku Fra Angelica taki rozdział jest niemożliwy.
Artysta urodził się około 1395 r. jako Guido di Pietro w okolicach Florencji. Zanim został mnichem, był już wykształconym i cenionym malarzem, funkcjonującym w środowisku późnogotyckich warsztatów toskańskich. Około 1418–1420 r. wstąpił do konwentu dominikanów w Fiesole, przyjmując imię Fra Giovanni. Świadomie wybrał drogę „ścisłej obserwancji”, czyli ruchu dążącego do surowych reguł życia zakonnego, ubóstwa, intensywnej modlitwy i milczenia. Od tego momentu jego życie i twórczość stały się jednym powołaniem: nie porzucił malarstwa, lecz całkowicie podporządkował je zakonnej regule, modlitwie i głoszeniu prawd wiary.
Giorgio Vasari, pierwszy biograf Fra Angelica, pisał w Żywotach, że artysta nigdy nie brał pędzla do ręki bez uprzedniej modlitwy, a malując sceny Ukrzyżowania, często płakał ze wzruszenia, głęboko współcierpiąc z Chrystusem. Nie poprawiał również swoich obrazów, ufając, iż ich ostateczna forma jest wynikiem natchnienia i Bożej woli.
Anglojęzyczni badacze jego twórczości, tacy jak William Hood czy Diane Cole Ahl, podkreślają, że za tą pobożnością stała także wyjątkowa świadomość teologiczna i intelektualna. Jako artysta doskonale rozumiał nowe odkrycia perspektywy i sposób narracji artystycznej wczesnego renesansu. A jednak wybrał prostotę – nie z braku umiejętności, lecz z powodu z decyzji duchowej. Sztuka, którą tworzył, miała być spotkaniem ze słowem Bożym, a nie demonstracją wirtuozerii ani pokazem nowatorskich rozwiązań formalnych. 

Obraz nie miał olśniewać kunsztem, lecz prowadzić ku kontemplacji.
Malowidło jako przeżuwanie słowa Bożego
Wróćmy do Klasztoru San Marco we Florencji, gdzie idea ta znajduje swoje najpełniejsze ucieleśnienie. Możemy tu obejrzeć około pięćdziesięciu malowideł autorstwa Anielskiego Brata. Pokrywają korytarze, cele zakonników i przestrzenie wspólne, tworząc nie tyle cykl dekoracyjny, ile duchową mapę kontemplacji i modlitwy.
W duchowości dominikańskiej istniała praktyka ruminatio – „przeżuwania” słowa Bożego, dopóki nie przeniknie ono do głębi duszy. Freski Angelica były jej wizualnym odpowiednikiem. Każda cela zakonna została ozdobiona sceną z życia Chrystusa, która miała służyć jako punkt wyjścia do osobistej medytacji.
W przeciwieństwie do bogato zdobionych ołtarzy publicznych, te freski są oszczędne, niemal surowe, pozbawione zbędnych detali, by nic nie rozpraszało mnicha w spotkaniu z Bogiem.
San Marco nie jest więc galerią obrazów, lecz przestrzenią, w której malarstwo splata się z rytmem życia, zacierając granicę między tym, co ludzkie, a tym, co nadprzyrodzone.
Blask prawdy i wewnętrzna jasność
To przenikanie się dwóch światów najpełniej widzę w Zwiastowaniu ze św. Piotrem Męczennikiem z celi nr 3. Fresk należy do najbardziej wyciszonych i ascetycznych przedstawień tej sceny, którą Angelico malował wielokrotnie.
Kompozycja zachwyca prostotą: Maryja i Archanioł Gabriel spotykają się w otwartej loggii o surowej architekturze, przypominającej klasztorne krużganki. Malowidło zdaje się naturalnym przedłużeniem klasztornego pokoju, jakby zwiastowanie dokonywało się tu i teraz – w tej samej architektonicznej rzeczywistości zamieszkiwanej przez mnicha. Próżno szukać tu dramatycznych gestów czy rozbudowanej narracji, zamiast tego dominują cisza, przestrzeń i wyjątkowe światło.
W czasach, gdy florenccy artyści, pod wpływem badań nad perspektywą i realizmem, modelowali postaci silnym światłocieniem, nadając im fizyczny ciężar, Angelico wybrał inną drogę. Jego figury są lekkie, niemal prześwietlone i pozbawione napięcia. Światło nie pada na nie z zewnątrz; odnosi się wrażenie, że emanuje bezpośrednio z samych postaci.
Nie jest to jednak zabieg estetyczny ani formalny eksperyment. Brat Anielski, jako wierny uczeń św. Tomasza z Akwinu, wierzył, że piękno to po prostu blask prawdy. Według tej myśli im coś jest bliższe Bogu, tym bardziej staje się świetliste. Dlatego właśnie przedstawiani przez niego aniołowie, święci, a przede wszystkim Maryja i Chrystus sami stają się źródłami jasności. W Zwiastowaniu wydają się dosłownie przeniknięci łaską.
Dziedzictwo Błogosławionego
W 1982 r. św. Jan Paweł II beatyfikował Fra Angelica, a dwa lata później ogłosił go patronem artystów katolickich. Papież Polak, sam będąc człowiekiem kultury, dostrzegł w malarzu z Fiesole ideał twórcy, w którym talent i świętość stanowią jedność. Określił jego dorobek jako „niemal niebiańskie piękno”, a same obrazy nazwał cudami, które świadczą o obecności Ducha Świętego w pracy ludzkich rąk.
Dziś, gdy odwiedzamy Bazylikę Santa Maria sopra Minerva w Rzymie, gdzie spoczywa Błogosławiony, możemy przeczytać nad jego nagrobkiem: „Niech nie będzie mi chwałą to, że byłem jak drugi Apelles, lecz to, że wszystkie moje zyski oddawałem Twoim [biednym], o Chryste”.
Te słowa, wykute w marmurze przed wiekami, najlepiej tłumaczą artystyczną drogę malarza. Fra Angelico nie malował po to, by go podziwiano, lecz by przez piękno służyć bliźniemu. Jego sztuka to świadectwo pobożności oraz trwały ślad spotkania człowieka z Bogiem.