Słowo o siostrzeństwie

Jedną z form kobiecych relacji jest nadużywane w środowiskach feministycznych siostrzeństwo, które z rodzinnych relacji przerodziło się w zjawisko społeczne polegające na solidarności oraz wzajemnym wspieraniu w obliczu wspólnych doświadczeń. Termin ten wyparł odnotowywane w XIX w. „posiostrzenie”, ale niestety nabrał również cech ideologicznych za sprawą umieszczania go w lewicowych hasłach: „wolność, równość, siostrzeństwo”. Dlatego, pomimo niezwykłego potencjału szeroko rozumianego siostrzeństwa, warto przyjrzeć się w pierwszej kolejności temu, które jest punktem odniesienia również dla relacji sióstr we wspólnym charyzmacie – opartemu na więzach krwi.
Siostrzeństwo nieobecne
O relacjach rodzonych sióstr w świecie starożytnym wiemy niewiele. Nie powinno zatem dziwić również to, że pojęcie siostrzeństwa pozarodzinnego było konceptem zupełnie nieobecnym, ponieważ, po pierwsze, społecznie mało interesującym, a po drugie, dla mężczyzn nader abstrakcyjnym. Niedostępna dla szerszej publiczności, z uwagi na swoje zamknięcie w żeńskiej części domu (gynaikeion) – przynajmniej w kulturze greckiej – relacja sióstr nie przykuwała uwagi, a ich nieliczne literackie i mityczne reprezentantki trudno uznać za modelowe, by przywołać choćby greckie Antygonę i Ismenę, Helenę i Klitajmestrę czy budzące przestrach Mojry. Jedynie dwie pierwsze mogłyby stanowić jakikolwiek punkt odniesienia, ponieważ pozostawały ze sobą w intensywnej, ale i politycznie uwikłanej relacji. Ów brak zainteresowania wynikał z pewnością również z braku publicznej podmiotowości kobiet, których aktywność ograniczała się do przestrzeni domu (oikos), oraz z patriarchalnej struktury społecznej, którą przełamał w niewielkim stopniu dopiero nowy porządek zaprowadzany od IV w. przed Chr. najpierw przez Aleksandra Macedońskiego, a następnie jego diadochów (naczelnych wodzów i ostatecznie także spadkobierców imperium). Również porządki Rzymian nie pozostały bez wpływu na szerszy wgląd w życie kobiet. W republice i imperium nie izolowano kobiet w przestrzeni domowej (domus) na wzór grecki, choć wciąż nie wykazywano zainteresowania ich wzajemnymi relacjami. Chyba najsilniejsze przejawy siostrzeństwa dostrzega się w rzymskich inskrypcjach nagrobnych okresu cesarskiego (I–III w. po Chr.), które dają nam wgląd w emocjonalną bliskość i wzajemne oddanie rodzonych sióstr. W tak nakreślonej perspektywie Pismo Święte wydaje się niezwykłe w swojej treści, ponieważ, nawet jeśli w ograniczonym stopniu, interesuje się siostrami już w pierwszej ze starotestamentowych ksiąg.
Znamię nie tylko braterskie
Czytelnikom historii patriarchów (Rdz 12–52) z pewnością nieobca jest również wcześniejsza historia bratobójstwa, którego dopuścił się na swoim młodszym bracie Kain. Dlaczego wspominam o nim w kontekście patriarchów? Dlatego, że owo kainowe znamię noszone przez starsze z rodzeństwa stało się motywem przewodnim dla relacji braci: Izmaela i Izaaka, Ezawa i Jakuba oraz Józefa Egipskiego i jego braci. Czytając te teksty w kluczu kainowym, dochodzi się do wniosku, że to właśnie ta pierwotna zbrodnia zaburzyła porządek nie tylko dziedziczenia, lecz także wewnątrzrodzinnych relacji. Zamiast Izmaela i Ezawa spadkobiercami stają się Izaak i Jakub. Zamiast Izmaela i Rubena wyjątkową ojcowską miłością cieszą się Izaak i Józef. Okazuje się, że owo znamię odcisnęło się również na relacji dwóch niezwykle istotnych sióstr – matek protoplastów dwunastu pokoleń Izraela, Lei i Racheli (Rdz 29–30).
Na wzór Jakuba i Ezawa
Ich historia nie była łatwa, ponieważ relację sióstr napiętnowała intryga uknuta przez ich ojca, Labana, miłość do tego samego mężczyzny oraz, jakkolwiek kuriozalnie to brzmi, walka na płodność. Lea i Rachela wydają się ofiarami presji społecznej, która wymusiła wydanie starszej za mąż w pierwszej kolejności oraz spłodzenie męskiego potomka. Pomimo ewidentnego tryumfu płodnej Lei, której linia przetrwała w osobie Judy, to Rachela wciąż cieszyła się miłością męża i z niej wyszedł ten, który zapewnił przetrwanie Izraela, Józef zwany Egipskim.