Wśród nocnej ciszy

Lubię odwiedzać kościół św. Antoniego na wrocławskich Karłowicach. Co roku w grudniu wracam tam, by kontemplować największą na Dolnym Śląsku szopkę. Jej konstrukcja wypełnia niemal całe prezbiterium, sięgając aż po sklepienie kościoła. Nie chodzi tutaj jedynie o imponujący rozmiar, ta zachwycająca instalacja, z pietyzmem oddająca detale, niesie w sobie ogromny ładunek religijny i duchowy. Oto przed nami – jak żywa – tajemnica Narodzenia Pańskiego: cud radości i zachwyt nad Słowem Wcielonym.
Na pierwszym planie dostojni trzej królowie z powagą oddają cześć Dzieciątku, a rozradowani pasterze biegną w stronę żłobu. Drugi plan wypełnia pokryta strzechą stajnia, w której widzimy pochyloną nad Dzieciątkiem Maryję i czuwającego św. Józefa. Obok wół, osioł i baranki. Scenerię domyka górujące nad świętym miejscem miasteczko Betlejem z migającymi światełkami w kamiennych domach i granatowe niebo usiane gwiazdami. To jednak nie wszystko, blisko stajenki można dostrzec klęczącą postać w brązowej tunice przepasanej białym sznurem. To św. Franciszek z Asyżu, który po raz pierwszy zainscenizował narodziny Jezusa.
Umbryjska wioska
W grudniu 1223 r. św. Franciszek przybył do ukochanego Greccio. Była to niewielka, malownicza wioska. Franciszek darzył jej mieszkańców szczególnym uczuciem, dostrzegając w nich odbicie ewangelicznego ubóstwa i czystej wiary. Zbliżały się święta Bożego Narodzenia, czas szczególnie przez niego umiłowany. Napełniony wspomnieniami z pielgrzymki do Ziemi Świętej, zapragnął doświadczyć tajemnicy wcielenia Chrystusa nie tylko rozumem, lecz także wszystkimi zmysłami. Jak pisze Tomasz z Celano – pierwszy biograf Świętego – Franciszek na własne oczy chciał zobaczyć „niedostatek Jego niemowlęcych potrzeb”.
Zamysł Franciszka zrealizował jego bliski przyjaciel i zwolennik – Giovanni Velita. Niedaleko Greccio szlachcic znalazł odpowiednią grotę, a wkrótce pojawiły się w niej żłóbek, siano, a także wół i osioł. Kiedy nadeszła noc Bożego Narodzenia, mieszkańcy wioski przyszli z pochodniami. Wśród zapachu siana i świec, śpiewu braci i odgłosów zwierząt, po raz pierwszy doświadczyli tak intensywnie cudu wcielenia i w namacalny sposób przeżyli ubóstwo i pokorę narodzenia Chrystusa. „Z Greccio uczyniono nowe Betlejem” – zanotował Tomasz z Celano.
Gdzie Bóg staje się bliski
Oto fenomen szopki św. Franciszka, która uczyniła tajemnicę Bożego Narodzenia bliską i namacalną. Świętemu nie chodziło o samą inscenizację wydarzenia, lecz o głęboki akt duchowy, unaoczniający misterium wcielenia. W ten sposób Biedaczyna z Asyżu niejako „zdemokratyzował” przekaz religijny, sprawiając, że żywa szopka przemówiła do wszystkich ludzi w czasach, gdy większość wiernych nie miała dostępu do dzieł sztuki ani nie umiała czytać. Dzięki temu teologia stała się zrozumiała i przeżywana wspólnotowo, ponieważ Bóg rodził się już nie gdzieś tam w Betlejem, 1200 lat wcześniej, ale tu i teraz, w bardzo konkretnym i znanym ludziom porządku rzeczy.
Właśnie ta dostępność i czuła bliskość tajemnicy sprawiły, że idea szopki rozprzestrzeniła się błyskawicznie po całych Włoszech, potem w Europie, aż wreszcie dotarła do najdalszych zakątków świata.
Tradycja i lokalność
W kolejnych stuleciach szopki zmieniały swój wygląd, formę i styl. Choć niezmienni pozostawali ich bohaterowie, zmieniało się wszystko wokół nich. Rzemieślnicy, a także rzeźbiarze zaczęli wprowadzać w przestrzeń szopek elementy swojej codzienności: stroje z własnej epoki, lokalną architekturę, krajobrazy, a nawet postaci historyczne i legendarne. W neapolitańskich presepi obok Józefa i Maryi widzimy handlarzy, rybaków, muzyków i żołnierzy, a także lokalne krajobrazy, rzeki i ruiny. Meksykańskie nacimientos nawiązują do kultury prekolumbijskiej i tradycji kolonialnych. Wykonywane głównie z gliny, emanują niezwykłą feerią kolorów i bogactwem postaci, zwierząt i roślin. Inaczej w Afryce, tam rzeźbione w mahoniowym lub białym drewnie szopki to często ascetyczne monochromatyczne dzieła. Zamiast stajenki, sceny biblijne umiejscawiane są w afrykańskiej chacie, a postaci przypominają rodzimych mieszkańców Afryki.