Edukacja zróżnicowana: równi, ale różni
Edukacja zróżnicowana zapewnia najbardziej naturalne środowisko rozwoju
nie tylko intelektualnego, lecz także osobowego, ponieważ opiera się na poszanowaniu
udowodnionych naukowo różnic między płciami.
PATRYCJA FRANCZYK
Wrocław
Celem edukacji zróżnicowanej jest stworzenie w szkole optymalnych warunków do tego, aby każde dziecko
rozwijało w procesie edukacji najlepszą wersję siebie, nieograniczoną stereotypami własnej płci
DEPOSITPHOTOS
Edukacja zróżnicowana ze względu na płeć (ang. single-sex education, dalej: EZ) to taki model edukacji, w którym naucza się i wychowuje dziewczęta i chłopców w osobnych szkołach (ang. single-sex schools – szkoły jednopłciowe). EZ ma także inne formy: kształcenie we wszystkich przedmiotach uczniów obu płci w odrębnych oddziałach klasowych w tym samym budynku szkolnym lub tylko w wybranych przedmiotach osobno w grupach chłopców i dziewcząt.
Edukacja zróżnicowana to taki typ kształcenia, w którym różnicuje się narzędzia i sposób prowadzenia procesu dydaktycznego i wychowawczego wśród dziewcząt i chłopców, zachowując jednocześnie te same cele kształcenia. EZ nie jest zatem tylko fizycznym oddzieleniem uczniów obu płci w przestrzeni szkolnej. Inaczej mówiąc, z EZ mamy do czynienia wtedy, kiedy świadomie, ze względu na postawiony cel, dobiera się środki najbardziej odpowiednie dla danej grupy samych chłopców lub dziewczynek.
Najważniejszy priorytet w EZ i jej zasadniczy cel to stworzenie w szkole optymalnych warunków do tego, aby każde dziecko rozwijało w procesie edukacji najlepszą wersję siebie, nieograniczoną stereotypami własnej płci. Zróżnicowanie płciowe jest zatem tylko narzędziem zwiększającym skuteczność tego ambitnego przedsięwzięcia. Nie jest celem samym w sobie, co sprawia, że można prowadzić świetne szkoły koedukacyjne i słabe szkoły zróżnicowane.
Edukacja osobna
Współcześnie EZ budzi czasem u rodziców wątpliwości i pytania o to, na ile przebywanie dziecka w homogenicznym płciowo środowisku szkolnym wpłynie na jego pozytywny rozwój. Najczęściej obawy wiążą się z tym, czy w przyszłości dziecko będzie potrafiło nawiązać kontakt z osobami płci przeciwnej. Wydaje się, że tego typu myślenie związane jest z utożsamieniem szkół EZ z XIX-wiecznymi szkołami z internatami dla panien i chłopców.
Edukacja w tego typu szkołach polegała na odseparowaniu dziewcząt i chłopców, co służyło realizowaniu innych celów ich kształcenia. Taki sposób organizacji szkolnictwa był typowy dla społeczeństw stanowych, a potem społeczeństw klasowych, nieegalitarnych. Ten rodzaj edukacji określa się mianem osobnej, oddzielnej lub jednopłciowej. Jej celem było takie kształcenie uczniów, aby odgrywali oni określone role społeczne, które tradycyjnie przypisywano mężczyznom i kobietom. Zgodnie z obowiązującymi wówczas normami społecznymi mężczyźni podejmowali aktywność w przestrzeni publicznej (np. w polityce czy gospodarce), a kobiety zajmowały się przestrzenią prywatną (czyli rodziną i domem). Pod koniec XVIII w. pierwsze szkoły podstawowe zaczęły przyjmować nieliczne dziewczęta, ale nadal przestrzegały obowiązującej dotychczas normy i uczyły młode kobiety wypełniania roli dobrej gospodyni. Różnicowanie procesu nauczania i wychowania w edukacji osobnej wynikało więc wówczas z różnych celów kształcenia chłopców i dziewcząt, a nie jak w EZ z odmiennych preferencji i potrzeb obu płci.
Szkoły koedukacyjne
Powszechny obowiązek szkolny wprowadzono, gdy jeszcze utrzymywała się segregacja chłopców i dziewcząt w oddzielnych szkołach. Z czasem równość szans rozwoju uczniów obu płci zaczęto upatrywać w powszechnej, mieszanej płciowo szkole, zwanej „koedukacyjną”. Pierwsze tego typu szkoły pojawiły się w Europie w połowie XIX w. w wyniku działalności ruchów feministycznych, natomiast w latach 70. XX w. zdominowały oświatę publiczną i prywatną. Przemiany społeczne przełomu lat 60. i 70. XX w. doprowadziły do przemian w sferze edukacji: walczono o równouprawnienie płci oraz upowszechnienie obowiązku szkolnego. Kluczowe dla rozpowszechnienia ko- edukacji były więc czynniki ideologiczne i ekonomiczne (wspólne szkoły są tańsze niż osobne), a nie antropologiczne czy naukowe. Nie było natomiast badań naukowych, które potwierdzałyby wyższą efektywność szkół koedukacyjnych nad szkołami z edukacją osobną.
Zalety edukacji zróżnicowanej
Współcześnie koedukacja jest standardem edukacyjnym, ale EZ stopniowo odradza się i rozwija. Wynika to z przekonania, że mieszane płciowo środowisko szkolne tworzy dynamikę, która niekoniecznie w sposób optymalny stymuluje naukę.
Czy EZ ma przewagę nad koedukacją? Jasne jest, że różne grupy uczniów mogą w różnym stopniu skorzystać z EZ, a inne nie. Jednak badacze tematu uważają, że szkoła jednorodna płciowo samorzutnie stwarza atmosferę wychowawczą, która pozytywnie stymuluje wpływ na wyniki wychowawcze i edukacyjne uczniów. Wśród uzasadnień efektywności EZ, podawanych przez badaczy, np. Corneliusa Riordana, można wymienić:
▸ równy dostęp do oferty edukacyjnej i zajęć dodatkowych bez faktycznej dyskryminacji płci;
▸ dostępność dla uczniów większej liczby wzorców osobowych tej samej płci wśród nauczycieli;
▸ praktyczną eliminację zachowań agresywnych wynikających ze stereotypów płciowych;
▸ większą wrażliwość nauczycieli na międzypłciowe różnice w nauczaniu;
▸ mniejszą liczbę dystraktorów odciągających od nauki – uczniowie mogą bardziej skupić się na nauce niż na fizycznej atrakcyjności i budowaniu własnej popularności w oczach płci przeciwnej;
▸ wyeliminowanie uprzedzeń i stereotypów płciowych z relacji rówieśniczych;
▸ większy porządek w szkole oraz lepszą kontrolę zachowań uczniów przez nauczycieli;
▸ zmniejszenie wpływu kultury młodzieżowej, buntowniczej wobec etosu szkoły;
▸ więcej możliwości rozwoju umiejętności przywódczych zarówno dla dziewcząt, jak i chłopców;
▸ wyeliminowanie uprzedzeń nauczycieli wobec uczniów (m.in. w zakresie podejścia, oceniania oraz dyscyplinowania).
Wiadomo, że liczba szkół zróżnicowanych w Polsce rośnie, jednak określenie liczby szkół oferujących EZ w Polsce nie należy do łatwych zadań. Szkoły te nie są ewidencjonowane wprost w żadnym oficjalnym rejestrze. Szacuje się, że w naszym kraju działa kilkanaście takich placówek, co stanowi margines rynku edukacyjnego. Widać tutaj jednak tendencje wzrostowe.
Dowody naukowe
Współcześnie dysponujemy dowodami na występowanie różnic między płciami w rozwoju, strukturze, funkcjonowaniu i neurobiologii mózgu, co ułatwia rozumienie skuteczności EZ. Istnieją także opracowania na temat wpływu płci na funkcje mózgu i zachowania – głównie za sprawą hormonów płciowych. Ich aktywność dostrzeżono we wszystkich obszarach mózgu, a zwłaszcza w hipokampie, który odpowiada za czynności pamięciowe i uczenie się.
Ponadto w badaniach podkreśla się, że różnice w zachowaniach mają podłoże w neurologicznych różnicach między płciami. Dziewczęta lepiej dają sobie radę z zadaniami pamięciowymi, rozpoznawaniem emocji oraz poznaniem niewerbalnym, natomiast chłopcy lepiej rozwiązują zadania przestrzenne i wymagające sprawności ruchowej. To prowadzi do wniosku o komplementarności obu płci, która dzięki różnorodności umożliwia lepsze zdolności adaptacyjne. Badania Marie Duru-Bellat z 1995 r. wskazują zaś, że podział na „zachowania męskie” i „zachowania żeńskie” pojawia się dopiero w środowisku mieszanym płciowo. Dziewczynki, porównując siebie z płcią przeciwną, rozwijają taki obraz siebie, który pasuje do kobiecego stereotypu funkcjonującego w społeczeństwie. Gdy zaś obie płcie uczą się oddzielnie, ich rozwój przebiega bardziej naturalnie. Dzięki temu dziewczęta np. bardziej interesują się przedmiotami ścisłymi.
Na podstawie aktualnego stanu wiedzy można stwierdzić, że edukacja zróżnicowana zapewnia najbardziej naturalne środowisko rozwoju nie tylko intelektualnego, lecz także osobowego, ponieważ opiera się na poszanowaniu udowodnionych naukowo różnic między płciami. To z kolei wpływa na zachowanie danej grupy i w efekcie tworzy niepowtarzalny klimat wychowawczy tego typu szkół. Należy dodać, że według rankingów Instytutu Badań Edukacyjnych szkoły oparte na modelu EZ znajdują się w czołówce najlepszych placówek edukacyjnych.
Osoby zainteresowane zagadnieniem EZ mogą sięgnąć po publikację zgłębiającą temat z różnych perspektyw: Sukces w edukacji. Personalizacja nauczania (Warszawa 2011).
