WIARYGODNA EDUKACJA
Wartości jako mocny fundament szkoły
W świecie pozbawionym wartości niezwykle istotna jest rola szkoły.
KS. JERZY BABIAK
Radio Rodzina
Ryszard Kapuściński, „cesarz reportażu” i znawca świata, ostrzegał: „Boję się świata bez wartości, bez wrażliwości, bez myślenia. Świata, w którym wszystko jest możliwe. Ponieważ wówczas najbardziej możliwe jest zło”. Czy nie jest tak, że już w takim świecie żyjemy? W świecie, w którym kłamstwo, konflikty, brak sensu życia i silna koncentracja na jednostce lub własnym narodzie stają się normą. W tym kontekście coraz rzadziej dostrzegamy, że to właśnie szkoła, zaraz po rodzinie, odpowiada za kształtowanie i trwałą obecność wartości w życiu człowieka. Zastanówmy się więc, dlaczego i jak szkoła powinna troszczyć się o to, co stanowi istotę jej misji: o życie młodego człowieka.
Na początku trzeba przypomnieć o sprawie pozornie oczywistej: szkolne wartości powinny nadawać uczniowskiemu życiu sens, niosąc radość i wewnętrzne spełnienie. Powinny być źródłem siły w trudnościach, wspierać rozwój osobowy i społeczny. Wartości te powinny być nie tylko hasłami na ścianach, lecz także realnie przeżywaną częścią szkolnej codzienności – w relacjach, decyzjach, sposobie rozwiązywania konfliktów czy kształtowania atmosfery w klasie. Jakie zatem wartości mogą pełnić funkcję spiritus movens szkolnej rzeczywistości?
W świecie współczesnego relatywizmu aksjologicznego, w którym wartości zależą od kontekstu społecznego, kulturowego czy indywidualnego, trudno zbudować spójny, trwały i wiarygodny system wartości w szkołach. Czasem na pierwszym miejscu stawia się sukces i wyniki, marginalizując takie wartości, jak prawda, solidarność czy odpowiedzialność. Takie podejście tworzy system rywalizacji, który sprzyja lękom, wypaleniu, zaniedbywaniu relacji między uczniami i nauczycielami.
Max Scheler, niemiecki filozof, podkreślał, że wartości mają charakter obiektywny i uniwersalny, a także tworzą uporządkowaną hierarchię. Wyróżniał przyjemności (najniżej), wartości życiowe, duchowe oraz świętości (najwyżej). Współczesna edukacja powinna zmierzać do odtworzenia uporządkowanej hierarchii wartości. Istotne jest nie tylko ich formalne deklarowanie, lecz przede wszystkim realna obecność w programach nauczania, w misji szkoły oraz w jej codziennym funkcjonowaniu. W przeciwnym razie wartości stają się pustymi sloganami, a młodzież traci zaufanie do instytucji edukacyjnej jako przewodnika w procesie kształtowania osobowości.
Zgodnie z badaniami Holistic Think Tank z 2023 r., przeprowadzonymi m.in. w Polsce, uczniowie postrzegają szkołę przede wszystkim jako źródło presji, stresu, oderwania od praktyki oraz słabych relacji interpersonalnych. Taki obraz szkoły świadczy o braku spójnego i autentycznie realizowanego systemu wartości w jej codziennym funkcjonowaniu. W innych badaniach – np. raportach Fundacji Dajemy Dzieciom Siłę – alarmuje się, że coraz więcej młodych ludzi doświadcza kryzysów psychicznych, również z powodu toksycznej atmosfery w edukacji.
Dlatego tak ważne jest, by wartości w szkole były starannie dobrane, wspólnie wypracowane przez radę pedagogiczną, rodziców i uczniów. Wymaga to dialogu, a nie konfrontacji. Odrzucanie wartości ważnych dla części wspólnoty prowadzi do alienacji i utraty poczucia wspólnoty.
W praktyce warto stworzyć katalog wartości obecnych w danej szkole, opisać je prostym językiem i umieścić w widocznym miejscu: przy wejściu, w pokoju nauczycielskim, w dokumentach szkoły. Wartości powinny być również elementem ewaluacji raz w roku: czy są obecne, zrozumiane i przestrzegane. Można także organizować Dzień Wartości – święto szkolne dedykowane refleksji, dyskusjom i twórczym działaniom wokół najważniejszych zasad, którymi kieruje się społeczność szkolna.
Wartości można podzielić na ponadczasowe (np. prawda, wiara, godność, solidarność, sprawiedliwość) oraz użytkowe, zmienne (np. kreatywność, współpraca, umiejętności cyfrowe). Te pierwsze powinny tworzyć fundament, drugie – wzmacniać adaptacyjność uczniów do zmieniającego się świata. Nauczyciele powinni być świadomi tej klasyfikacji i potrafić ją wykorzystywać w swojej codziennej pracy wychowawczej.
Warto także prowadzić szkolne warsztaty i zajęcia wychowawcze, które pomogą uczniom zrozumieć znaczenie wartości w ich własnym życiu. Praktyczne scenariusze lekcji mogą uwzględniać rozwiązywanie konfliktów, budowanie empatii i rozwijanie postawy odpowiedzialności. Dobrze, by szkoła współpracowała z lokalnymi środowiskami – parafiami, organizacjami społecznymi, fundacjami – które wspierają podobne idee. Takie działania nie tylko budują wspólnotę, lecz także pokazują uczniom, że wartości nie są abstrakcją, ale drogowskazem codzienności. Pamiętajmy, że tylko wspólne działanie różnych środowisk wychowawczych może przynieść trwałą zmianę.
Jan Paweł II podkreślał, że wartości są wpisane w naturę każdego człowieka i że chrześcijaństwo jasno je zdefiniowało. Wymieniał m.in.: godność osoby, uczciwość moralną i intelektualną, wolność religijną, solidarność, poszanowanie życia i praw mniejszości. Te wartości są podstawą wielkości człowieka i narodu. To na nich powinien opierać się również system wychowawczy szkoły, zwłaszcza tej, która odwołuje się do chrześcijańskich fundamentów.
Dlatego wartości muszą być nie tylko zapisem w dokumentach szkoły, lecz także realnym elementem codziennego życia szkolnego. Powinny być obecne w sposobie oceniania, relacjach nauczyciel–uczeń, a nawet w języku, którym posługują się wychowawcy i dyrekcja. Wtedy szkoła nie stanie się miejscem presji, ale przestrzenią rozwoju, wspólnoty i nadziei. Jeśli chcemy, by młodzi ludzie byli odporni na zło, empatyczni, gotowi do odpowiedzialności i solidarności, musimy zadbać, by ich edukacja była oparta na wartościach głęboko przeżywanych i wspólnie pielęgnowanych.
