Papieska tytulatura
Zbiór oficjalnych tytułów papieskich jest bardzo obszerny. Podkreśla nie tylko duchową,
lecz także administracyjną rolę papieża w Kościele katolickim.
JUSTYNA JANUS-KONARSKA
Wrocław
Poczet papieży od św. Piotra do Leona XIII,
oleodruk, koniec XIX w.,
Muzeum Historii Katowic
HENRYK PRZONDZIONO/FOTO GOŚĆ
Samo słowo „papież” pochodzi od łacińskiego „papa”, czyli ‘ojciec’. Na Wschodzie tym mianem zwyczajowo określano każdego duchownego. Na Zachodzie było ono zarezerwowane dla biskupów, zaś od IV w. – wyłącznie dla biskupa Rzymu. Najprawdopodobniej jako pierwszy użył go w tym sensie papież Syrycjusz. Ostatecznie papież Grzegorz VII ustalił, że tytuł ten przysługuje tylko biskupowi Rzymu.
Oficjalne tytuły
Pełna lista tytułów papieskich jest oficjalnie publikowana w roczniku Stolicy Apostolskiej Annuario Pontificio. Od 2020 r. niemal wszystkie (z wyjątkiem „Biskupa Rzymu”) określane są tam tytułami historycznymi. Poniższy zestaw zawiera tytuły polski, włoski i łaciński.
▸ Biskup Rzymu (wł. Vescovo di Roma, łac. Episcopus Romanus) i Arcybiskup i Metropolita Rzymskiej Prowincji Kościelnej (wł. Arcivescovo e Metropolita della Provincia Romana, łac. Archiepiscopus et Metropolitanus provinciae ecclesiasticae Romanae)
Biskup Rzymu to najbardziej podstawowy i zarazem najważniejszy tytuł definiujący prymat papieski nad całym Kościołem. Wywodzi się z przekonania, że to właśnie św. Piotr był pierwszym biskupem Rzymu. W Rzymie do III w. osobę kierującą wspólnotą nazywano „prezbiterem” – tak samo jak pozostałych duchownych. Dopiero z czasem słowo „biskup” przejęło definicję osoby przewodniczącej całemu kolegium duchownych, a potem – zwierzchnika Kościoła. Z czasem Kościół rzymski utworzył prowincję kościelną z innymi sąsiednimi wspólnotami, a biskup Rzymu stał się arcybiskupem i metropolitą, z prawem do noszenia paliusza, czyli symbolicznego znaku swojej władzy.
▸ Wikariusz/Namiestnik Jezusa Chrystusa (wł. Vicario di Gesu Cristo, łac. Vicarius Christi) i Następca Księcia Apostołów (wł. Successore del Principe degli Apostoli, łac. Successor principis apostolorum)
Tytuł „Wikariusz Jezusa Chrystusa” ma charakter teologiczny i wyraża przekonanie, że papież działa jako widzialny zastępca Chrystusa na ziemi w sprawowaniu duchowej opieki nad Kościołem. Określenie papieża Następcą Księcia Apostołów odnosi się do sukcesji apostolskiej i kontynuacji misji św. Piotra, uznawanego za „pierwszego z apostołów” (łac. princeps apostolorum). Podkreśla również historyczną ciągłość urzędu.
▸ Najwyższy Kapłan Kościoła Powszechnego (wł. Sommo Pontefice della Chiesa Universale, łac. Summus Pontifex Ecclesiae Universalis) i Prymas Włoch (wł. Primate d’Italia, łac. Primas Italiae)
Tytuł Najwyższego Kapłana podkreśla uniwersalny charakter władzy papieża jako najwyższego autorytetu duchowego całego Kościoła katolickiego. Określenie „Pontifex Maximus” oznacza ‘najwyższy budowniczy mostów’ i ma długą historię sięgającą czasów przedchrześcijańskich.
Tytuł ten do dziś można zobaczyć na wielu inskrypcjach watykańskich – m.in. na kopule bazyliki św. Piotra. Określenie „Prymas Włoch” wskazuje na papieża jako najwyższego duchownego we Włoszech, a dziś ma charakter stricte honorowy.
▸ Suweren Państwa Watykańskiego (wł. Sovrano dello Stato della Citta del Vaticano, łac. Princeps sui iuris civitatis Vaticanae) i Sługa Sług Bożych (wł. Servo dei Servi di Dio, łac. Servus Servorum Dei)
Pierwszy tytuł odnosi się do kwestii politycznych. Papież jako głowa najmniejszego państwa świata posiada pełnię władzy wykonawczej, ustawodawczej i sądowniczej w Watykanie, czyli jest monarchą absolutnym. Jednocześnie jest monarchą elekcyjnym – wybieranym przez Kolegium Kardynałów na czas nieokreślony (zwykle dożywotnio). Jako głowa państwa papież powołuje wszystkich jego urzędników, w tym Prezydenta Gubernatoratu, który odpowiada za codzienne zarządzanie. Drugi tytuł – „Sługa Sług Bożych” – wprowadzony został przez papieża Grzegorza I Wielkiego, który chciał podkreślić służebność papieskiej władzy wobec wszystkich wiernych. Od IX w. tytuł ten zarezerwowany jest
wyłącznie dla papieży.
▸ Patriarcha Zachodu (wł. Patriarca dell’Occidente, łac. Patriarcha Occidentis)
Tytuł Patriarchy Zachodu został zniesiony przez papieża Benedykta XVI w 2006 r., ponieważ uznano, że jego znaczenie stało się niejasne, a sam termin mógł sugerować podział w Kościele powszechnym. Decyzję uzasadniono potrzebą lepszego zrozumienia realiów historycznych i teologicznych oraz ułatwienia dialogu ekumenicznego. Do tego momentu podkreślał on funkcję papieża jako jednego z patriarchów Kościoła, analogicznie do patriarchów wschodnich. W teologii prawosławnej papież nadal uznawany jest za patriarchę Rzymu – jednego z pięciu starożytnych patriarchów (obok Konstantynopola, Aleksandrii, Antiochii i Jerozolimy). W 2024 r. określenie to pojawiło się ponownie w Annuario Pontificio wśród tytułów historycznych.
Inne tytuły grzecznościowe
Papieżowi przysługuje również tradycyjny tytuł Jego Świątobliwość (łac. Sanctitas Vestra). W bezpośrednich zwrotach używa się formy: Wasza Świątobliwość. Popularne są też określenia takie jak Ojciec Święty czy dawny tytuł Pan Apostolski (łac. Dominus Apostolicus). Warto zaznaczyć, że słowo „święty” w sformułowaniu „Ojciec Święty” odnosi się do funkcji sakralnej papieża, a nie do jego świętości. Dla nas papież jest nie tylko największym autorytetem, Ojcem Świętym i kapłanem, ale przede wszystkim człowiekiem, którego należy szanować, niezależnie od długiej listy formalnych tytułów i funkcji.
