O liście, którego miało nie być…

Podczas rozmowy telefonicznej z dr Katarzyną Pawlak-Weiss usłyszałem: „Podobno w Archiwum Archidiecezji Wrocławskiej znajduje się list anonimowego Żyda do kard. Bertrama z 1943 r. Na notatkę o nim natrafiłam w czasie kwerendy w Muzeum Pamięci Holokaustu w Waszyngtonie i wiem tylko, że ma on relacjonować sytuację Żydów we Wrocławiu”. Po czym pani doktor zapytała: „Możesz pomóc mi go odnaleźć?”. Sprawa wydawała się prosta: rozmowa z dyrektorem archiwum i prośba o dostęp do akt z czasów II wojny światowej. Nie przypuszczałem wówczas, że rozpocznie duży projekt, którego efektami będą zainteresowane największe na świecie instytucje badające Holokaust, międzynarodowa telewizja z siedzibą w Stanach Zjednoczonych, a wsparcie na jego realizację przekaże Ministerstwo Nauki i Szkolnictwa Wyższego jako grant Kardynał Bertram a sytuacja Żydów w czasie II wojny światowej.
„Ktoś już kiedyś szukał tego listu, ale niestety go nie odnalazł” – stwierdził dyrektor Archiwum Archidiecezji Wrocławskiej i dodał: „Najprawdopodobniej zaginął albo zwyczajnie został ukradziony, trudno powiedzieć. Pewne jest, że poza numerem sygnatury nie ma po nim śladu”.
Pomimo niesprzyjających informacji postanowiliśmy nie rezygnować z prób dotarcia do interesującego nas pisma. Otrzymaliśmy wprawdzie jego cyfrową reprodukcję, jednak jej jakość uniemożliwiała pełne odczytanie treści. Przynamniej mieliśmy ogląd, czego szukamy. Rozpoczęło się kilkunastotygodniowe przeszukiwanie akt związanych z działalnością kard. Adolfa Bertrama. Teczka po teczce, kartka po kartce i w końcu… jest. „Zobacz, znalazłam jakiś list do kardynała, napisany odręcznie” – usłyszałem od Katarzyny. Przeglądałem w tym czasie korespondencję niemieckiego hierarchy z Adolfem Hitlerem, więc nie bardzo chciałem odrywać się od dokumentów, które właśnie miałem przed oczami. „To ten, którego szukamy” – dodała z nieskrywaną radością. Doskonale zachowany, napisany starannie piórem przez osobę, która dobrze znała język niemiecki. Już wstępny ogląd pozwolił na stwierdzenie, że opis dokumentu, znajdujący się w Muzeum Pamięci Holokaustu w Waszyngtonie, nie jest poprawny. List bowiem nie wspomina nic o Żydach z Breslau, natomiast mówi bardzo dużo o ich losie w Generalnej Guberni.
Przystanek Mielec
Autor listu postanowił pozostać anonimowy. Podpisał się po hebrajsku „jeden z wielu”. Nie ukrywał natomiast, że jego celem jest poinformowanie niemieckiego kardynała o losie narodu żydowskiego, zamieszkującego ziemie polskie po ich zajęciu przez wojska niemieckie. W swojej relacji cofnął się do czasu ataku Niemiec na Polskę w 1939 r., któremu – jak twierdził – towarzyszyło wypędzanie Żydów z ich majątków oraz rozstrzeliwanie osób narodowości żydowskiej. Dla przykładu podał kilka faktów o tym, że „w Sosnowcu rozstrzelano 150 Żydów, w Wieliczce 36, w Mielcu 100, w Dynowie 700 itd.”. Hierarcha mógł dowiedzieć się również z listu, że „kiedy władzę nad Żydami na terenach okupowanych otrzymał Obergruppenführer SS Friedrich-Wilhelm Krüger, Niemcy grabili żydowskie sklepy i pozbawiali rodziny żydowskie ich mieszkań, nie pozwalając niczego ze sobą zabrać. Wypędzeni wprowadzali się do lokali swoich krewnych i znajomych. Zwyczajną sytuacją było, kiedy do jednego mieszkania wprowadzało się kilka żydowskich rodzin, tak że w jednym pokoju mieszkało co najmniej 10 osób […]”. Następnie autor przywołał prawo nakazujące Żydom noszenie znaków wskazujących na przynależność do narodu żydowskiego, nazywając je „znakowaniem”, i poinformował kardynała, że Żydów bito, wyśmiewano, poniżano, a nawet porywano. Twierdził, że wielu z nich zaginęło w niewyjaśnionych okolicznościach.
Następnie czytelnik listu otrzymuje relację o wysiedleniu Żydów z Krakowa. „[…] wyjazd z tego miasta przed 1 sierpnia 1940 r. dawał możliwość zabrania całego majątku”. W rzeczywistości jednak ograniczona liczba środków transportu („furmanek i wozów”) oraz długi czas oczekiwania na przepustkę umożliwiającą przejazd koleją oznaczały, iż Żydzi zmuszeni byli za bezcen sprzedawać swoją własność.

Sprawą – w naszym odczuciu – wymagającą gruntownego zbadania była informacja o masowej mogile, która miałaby zawierać ofiary mordu na ludności żydowskiej Mielca w liczbie bliskiej 8 tys. ofiar. Jej lokalizacja według autora listu miałaby znajdować się w okolicach miasta. Dziś znane są tu jedynie dwa miejsca masowego pochówku ofiar zbrodni na żydowskich mieszkańcach Mielca, jedno przy ul. Traugutta, a drugie przy ul. Wspólnej. Według dostępnych informacji w obu przypadkach można mówić o kilkudziesięciu osobach tam spoczywających. Mieszkańcy Mielca, z którymi rozmawialiśmy na miejscu, wskazywali także na trzecią lokalizację zbiorowej mogiły, która jednak w żaden sposób nie została potwierdzona badaniami. Współcześnie znajduje się tam prowizoryczne upamiętnienie i trudno bez dodatkowych wskazówek do niego dotrzeć. Jest to Lasek Berdechowski, jak nazywają go miejscowi. W tym miejscu Żydzi mieli oczekiwać na transport do miejsc zagłady, gdyż w jego bezpośrednim sąsiedztwie przebiegała linia kolejowa. Znajduje się ono niedaleko lotniskowych hangarów, w których po wysiedleniu z miasta przetrzymywano mieleckich Żydów. Mowa tu o masowej mogile kryjącej co najmniej kilkaset (szacunki pochodzące z różnych źródeł mówią o 800) ofiar mordów dokonanych przez Niemców na mieleckich Żydach. Powyższe dane pokrywają się z relacjami badaczy, którzy wprawdzie wspominają o mordzie na osobach starszych i chorych, dokonanych w czasie akcji wysiedlania Żydów z Mielca, jednak dodają, że większość osób zostało przeznaczonych do deportacji i wywiezionych do gett w Bełzie, Białej Podlaskiej, Dubience, Włodawie, Krasnymstawie, Międzyrzeczu i Parczewie. Stamtąd zaś deportowano ich do obozu zagłady w Bełżcu.
Zestawiając informacje zawarte w liście z dotychczas opublikowanymi materiałami historycznymi, założyliśmy, że jeśli taka masowa mogiła Żydów wysiedlonych z Mielca istnieje, musi znajdować się w pobliżu lotniska. Był to bowiem teren strzeżony z zakazem wstępu dla miejscowej ludności, otoczony tzw. strefą bezpieczeństwa. Opierając się na tych danych i posługując się metodą analizy terenu wokół lotniska, wytypowaliśmy 4 miejsca, których położenie i zauważalne anomalie w strukturze gleby oraz ich rozmiar mogły wskazywać na obecność masowych mogił. Po uzyskaniu stosowych zgód przeprowadziliśmy nieinwazyjne badania metodą georadarową, uzyskując 24 pionowe przekroje 24 echogramów. W kilku miejscach stwierdzone zostały anomalie geofizyczne, których charakterystyka odpowiada anomaliom rejestrowanym przy mogiłach zbiorowych, jednak w żadnym wypadku wielkość stwierdzonych anomalii nie odpowiadała rozmiarom mogiły mogącej pomieścić tak dużą liczbę ofiar. Kwestia ta wymaga dalszych badań. Problemem jest to, że w obszarze lotniska w miarę upływu lat dochodziło do zabudowy terenu, co utrudnia, a wręcz uniemożliwia przeprowadzenie kompleksowo badań terenowych.
W dalszej części listu autor zrelacjonował kardynałowi sytuację Żydów na terenie Lublina, gdzie – jak przekonywał – „zabito około 30 tys. osób, wywożąc pozostałych mieszkańców narodowości żydowskiej do obozu na Majdanku. […] Żydów zaczął mordować jeden powiat za drugim. Tą samą metodą. Każde miasteczko, gdzie mieszkali Żydzi, przerabiało tę samą metodę mordowania. Każde miasteczko ma ten sam masowy grób” – zapisał „jeden z wielu”. Kolejne miejscowości opisane w liście to Tarnów i Kraków, jednak ze względu na brutalność opisu nie będziemy go szczegółowo relacjonować.