Dietrich Bonhoeffer – nawrócony teolog w brunatnych Niemczech

Zbliża się 80. rocznica zakończenia II wojny światowej, która zapewne przyniesie wiele ważnych inicjatyw służących pokojowi i pojednaniu w naszych niespokojnych czasach. Ten konflikt zostawił w wielu Polakach, ale i w naszej świadomości zbiorowej, liczne rany i urazy wobec Niemców. Mamy w sobie zakodowany stereotyp Niemca-hitlerowca. To stale, pomimo różnych wysiłków uzdrawiania pamięci, utrudnia nam znalezienie pojednania z narodem niemieckim. Warto zatem przypomnieć Niemca, który jako chrześcijanin stawiał nazizmowi opór aż po ofiarę z życia. Wstępnym warunkiem pojednania jest spotkanie i poznanie w prawdzie. Niech więc tej sprawie posłuży niniejszy szkic do portretu luterańskiego pastora Dietricha Bonhoeffera, którego 80. rocznica śmierci przypada w tym miesiącu.
Bonhoeffer jest w Polsce, w szerszych kręgach, ciągle postacią mało znaną, mimo iż od 25 lat w samym centrum Wrocławia – jego rodzinnego miasta – stoi tuż przy kościele garnizonowym upamiętniająca go rzeźba. Urodził się 4 lutego 1906 r. jako szóste dziecko znanego psychiatry i neurologa prof. Karla Bonhoeffera. W 1912 r. Bonhoefferowie przenieśli się do Berlina. Rodzina Dietricha nie była zbytnio religijna, dlatego sporym zaskoczeniem był wybór przez niego teologii jako kierunku studiów. Jednak zrobił on w tej dziedzinie olśniewającą karierę naukową: w wieku 21 lat obronił doktorat (pt. Sanctorum communio), a trzy lata później zdobył habilitację. Od jesieni 1931 r. był docentem na berlińskim wydziale teologicznym. Wiele wykładał, jeździł na międzynarodowe konferencje, angażował się w rodzący się ruch ekumeniczny. Początkowo niechętny duszpasterstwu, Bonhoeffer został jednak w 1931 r. pastorem, gdyż coraz bardziej centralne miejsce w jego teologii zajmował temat Kościoła, za konieczność więc uznał praktyczne wejście w jego życie.
Nawrócony na Ewangelię
W latach 1932–1933 nastąpiło coś, co jeden z jego przyjaciół określił jako nawrócenie teologa na chrześcijanina. Bonhoeffer tak to opisywał: „Rzuciłem się w wir pracy w sposób niechrześcijański. Ambicja, którą paru zauważyło, czyniła moje życie katorgą. Potem doświadczyłem czegoś, co zmieniło moje życie. Po raz pierwszy odkryłem Biblię. Już wielokrotnie wygłaszałem kazania, wiele wiedziałem o Kościele, nawet mówiłem o tym w swoich kazaniach – a mimo to nie stałem się chrześcijaninem. Wiem, że wtedy sprawę Jezusa Chrystusa wykorzystywałem do swoich interesów. Uwolniła mnie od tego Biblia, a w szczególności Kazanie na Górze. Od tego momentu wszystko stało się inne. To było wielkie uwolnienie. Wtedy zrozumiałem, że życie sługi Jezusa Chrystusa powinno przynależeć do Kościoła, i krok po kroku doświadczyłem, jak wiele musi to za sobą pociągnąć”.
Kościół Wyznający
Rzeczywiście Bonhoeffer był tu do końca konsekwentny. Na jego przełom duchowy nałożyły się wnet wydarzenia polityczne. Gdy w styczniu 1933 r. Hitler doszedł do władzy, Bonhoeffer, przeczuwając skutki, od razu stanął w opozycji i publicznie demaskował zagrożenia nazizmu. Szczególnie bronił niezależności Kościoła luterańskiego, który bardzo szybko poddał się Führerowi. Stał się jednym z liderów Kościoła Wyznającego (Bekennende Kirche), który nie podporządkowywał się zarządzeniom władz hitlerowskich, szczególnie odnoszącym się do Żydów.
W 1935 r. zorganizował w Finkenwalde (obecnie Szczecin-Zdroje) seminarium kształcące pastorów dla Kościoła Wyznającego. Prekursorski, eksperymentalny na gruncie luterańskim charakter tego seminarium polegał na zaakcentowaniu życia wspólnotowego, co bulwersowało, gdyż od czasów Lutra odrzucano w Kościele luterańskim wszystko, co jakoś trąciło zakonem. A to był właśnie quasi-zakonny dom braterski. Istotnymi elementami życia były tam m.in.: codzienna wspólna medytacja, zwyczaj osobistej spowiedzi – dawno zarzucony w luteranizmie – czy wspólne dysponowanie finansami. Warto tu zaznaczyć, że do tego eksperymentu po wojnie nawiązywało wielu w świecie protestanckim, np. w swoich początkach ekumeniczna Wspólnota Taizé.