Horyzont nadziei

Ewelina Gładysz: Rozmawiamy kilka dni po głównych uroczystościach, które odbyły się z okazji 80. rocznicy wyzwolenia Auschwitz. Z perspektywy czasu, jak zdaniem Księdza zmienia się charakter tych wydarzeń?
Ksiądz Manfred Deselaers: Przyznam, że mam bardzo silne poczucie, iż pewna epoka się kończy. Epoka powojenna, epoka bezpośrednia. Na początku do Auschwitz przyjeżdżali przede wszystkim bliscy tych, którzy tu zmarli. Jednak powoli kończy się biograficzne znaczenie tego miejsca. Umierają ludzie, którzy przechowują bezpośrednią pamięć tych wydarzeń. Pozostają jeszcze ich bliscy i ci, którzy mogą o tym opowiedzieć z bezpośrednich przekazów. Ale w dłuższej perspektywie pozostaje nam lekcja, ostrzeżenie dla świata: Zobaczcie, coś takiego było możliwe, a to znaczy, że jest nadal możliwe, może się zdarzyć i na nas spoczywa odpowiedzialność, żeby to się nie powtórzyło.
W tym roku w Auschwitz przytoczono słowa byłego więźnia: „Nie chcę, aby moje dzieci, moje wnuki spotkał mój los”. 20 lat temu nikt z nas nie myślał, że to zagrożenie stoi wciąż na horyzoncie, jest realne. Dzisiaj niektórzy więźniowie z Auschwitz widzą, że ten los może się powtórzyć.
Mówimy o sytuacji na Ukrainie?
Nie tylko. Na świecie rośnie nacjonalizm, jest coraz mniej dialogu między narodami. Zamykamy się. Przyjmujemy postawę obronną.
Jak Ksiądz w tym kontekście widzi swoje zadanie na przestrzeni lat? Sens tego zadania, skoro mówimy, że nawet ci, którzy przeżyli dramat Auschwitz, nie są do końca pewni, czy udało się nam to „nigdy więcej”.
Są pewni, że się nie udało. Widzą, rozumieją, że wokół jest niebezpiecznie. Jednocześnie są tym bardziej przekonani, że trzeba o ten pokój walczyć. Z tej pamięci o Auschwitz, którą przechowujemy, musi nieustannie płynąć lekcja o szacunku i niepodważalnej godności każdego człowieka. Antysemityzm, ksenofobia, wojna. Być przeciwko to za mało. Musimy wiedzieć, czego chcemy, jakiego świata pragniemy.
Chciałbym, aby ludzie starali się wzajemnie zrozumieć, szanować, aby budowali mosty, by budowali świat wspólny, a nie świat bez „innych”. W tym kontekście ważny jest dla mnie cały kontekst religijny. Bóg stworzył nasz świat i choć brzmi to bardzo oczywiście, to Bóg wierzy, że świat ma możliwość istnienia. Nie jest więc tak, że świat nie ma przyszłości, lecz my mamy ogromną odpowiedzialność za niego. Z tym wiąże się też nasza wolność.
Wydaje się, że pytania o Boga w kontekście Auschwitz są zawsze pytaniami, które trudno i zadawać, i na nie odpowiadać…
Nie zgadzam się. Im dłużej tu jestem, tym prostsze wydają mi się odpowiedzi. Auschwitz był systemem budowanym na wizji człowieka bez Boga. Faszystowska ideologia zakładała, że człowiek jest wart tyle, na ile może być „użyty”. Jeśli nie może pracować lub służyć, to można go zniszczyć. Niektórych, np. Żydów, uważano wyłącznie za szkodniki, które należy zniszczyć. Ta wizja człowieka jest fałszywa. Każdy człowiek ma swoją niezbywalną godność, jest kochany przez Boga i powołany do miłości, niezależnie od swojej „wydajności” czy „funkcjonalności”.
Jak wygląda świat, który został zbudowany na podstawie fałszywej, faszystowskiej ideologii? Widzimy to tutaj, w Auschwitz.

W tym roku obchodzimy wiele ważnych rocznic: 80. rocznicę zakończenia II wojny światowej, ale też 60. rocznicę wystosowania Orędzia biskupów polskich do biskupów niemieckich, w którym padły znamienne słowa: „Przebaczamy i prosimy o przebaczenie”. Jest to zatem rok, w którym na nowo musimy zapytać o kwestie pamięci, pozostającej w obszarze troski coraz to młodszych pokoleń. Czy młodzi potrzebują przyjeżdżać do Auschwitz?
Przyjeżdżać – tak. Być może też zapłakać, ale nie popaść w paraliżujący smutek. Nie ulec sile zła tego miejsca i nie tracić wiary. Powinni nieustannie zgłębiać prawdę o tym, że każde, dosłownie każde życie jest ważne. A potem pytać samych siebie: Co dobrego mogę zrobić?
Pamięć oparta na prawdzie, przebaczeniu może być początkiem budowania pojednania, ale źle pielęgnowana może też być czymś, co to pojednanie uniemożliwia.
Jest taki rodzaj pamięci, która nigdy nie pozwoli zapomnieć, z którą do końca będziemy pielęgnować żal do świata. To pamięć o ranie, którą ktoś zadał, o jego grzechu, i ona prowadzi do zerwania więzi. Na zawsze. Jednak nasza chrześcijańska wizja świata jest inna. Bóg stał się człowiekiem dla naszego zbawienia. Oddał swoje życie za nas, grzeszników, za nasze odkupienie. Zatem jesteśmy powołani, by tego, kto nas skrzywdził, nie niszczyć, a nawrócić. Zbudować z nim nową relację, oczywiście opartą na prawdzie i sprawiedliwości.
Jak Ksiądz ocenia znaczenie Orędzia w kontekście procesu pojednania między naszymi narodami, polskim i niemieckim?
Pamiętajmy, że początkiem tego listu był sobór, na którym biskupi polscy i niemieccy spotkali się w Rzymie i rozmawiali ze sobą. Ten aspekt spotkania, rozmowy w cztery oczy, jest dla mnie szczególnie ważny. Potem był szereg oddolnych inicjatyw, m.in. pielgrzymka pokutna członków ruchu Pax Christi. Wszystko to pokazywało, że naszą relacją nie może być wieczna wrogość. Zatem Orędzie biskupów polskich do biskupów niemieckich było owocem złożonego procesu dialogu i odwagi ludzi wiary.
W wieku 34 lat przyjechał Ksiądz do Auschwitz, by podjąć pracę na rzecz pojednania polsko-niemieckiego.
Dla mnie ta historia zaczyna się dużo wcześniej. Po maturze szukałem miejsca, gdzie mógłbym odbyć służbę zastępczą, zamiast pójść do wojska. Trafiłem na organizację Aktion Sühnezeichen– Friedensdienste (Akcja Znak Pokuty – Służba Pokoju), z którą po raz pierwszy przyjechałem do Auschwitz, aby przygotować się do pobytu w Izraelu. Tam spędziłem półtora roku, pracowałem z niepełnosprawnymi dziećmi, w domu opieki społecznej.
Jak Ksiądz pamięta ten pierwszy raz w Auschwitz?
Szok. Niedowierzanie. Zawsze wizyta w byłym obozie koncentracyjnym jest czymś trudnym, ale fakt, że Niemcy to zrobili, był dla mnie wyjątkowo ciężki.
Jednak tamta wizyta w Auschwitz miała jeszcze jeden ważny aspekt. Poznałem Polaków twarzą w twarz. Patrzyliśmy sobie w oczy. Dzisiaj myślę o tym z wdzięcznością. Także później spotkałem tak wielu ludzi gotowych budować nowe relacje. Przyjęli mnie z szacunkiem i otwartością.