Zmartwychwstała. Drugie życie Notre-Dame de Paris

A ponadto ebeniści, posadzkarze, dekarze, odlewnicy, kowale, ślusarze, kotlarze, świecznikarze, kamieniarze i murarze, rzeźbiarze, konserwatorzy rzeźb i obrazów, mistrzowie witrażyści, organmistrzowie i lutnicy, archeolodzy, inżynierowie, naukowcy różnych dziedzin, historycy, kuratorzy, dyrektorzy artystyczni, architekci i wiele innych zawodów. Tak, ci mężczyźni i kobiety […] są częścią łańcucha tych, którzy od XIII wieku budowali katedrę”.
A jak nie wspomnieć strażaków, którzy z narażeniem życia ratowali katedrę przed całkowitym zniszczeniem na skutek rozprzestrzeniającego się pożaru? I nie uznać za znak Opatrzności, że tej nocy nikt nie zginął? Jak mówił prezydent, byli wspierani przez ludzi różnych narodów i religii, którzy modlili się tej nocy przed francuskimi ambasadami „od Rzymu po Moskwę”. I choć – jak mówił Macron – pożar Notre Dame przypomniał nam wszystkim, że „nasze katedry są śmiertelne”, to przecież – jak pokazuje najnowsza historia – „czas katedr” się nie skończył.
Historia intymna
Notre Dame mówiła przez wieki bardzo różnymi językami: liturgią, sakralnym pięknem, literaturą, a nawet popkulturą. Nikt sobie dzisiaj już nie wyobraża jej kształtu bez oczywistego skojarzenia z dziejami nieszczęśliwej miłości nieurodziwego dzwonnika Quasimodo do pięknej Esmeraldy, historii opisanej w powieści Katedra Marii Panny w Paryżu. „Nie śnił – pisał Victor Hugo o swoim bohaterze – o innych grzędach niż witraże zawsze w kwiatach, o innym cieniu niż cień kamiennego listowia, które wyrastało, bujne i pełne ptaków, z kęp saksońskich kapiteli, o innych górach niż gigantyczne wieże kościoła, o innym oceanie niż Paryż szumiący u ich stóp”.
Historia katedry to także trwający wykład o człowieczeństwie. Mało kto wie, że w średniowieczu kościoły były nie tylko domem Boga, ale także domem człowieka, zwłaszcza tego najuboższego. Jak zauważa Cesare Marchi w książce Wielkie katedry, wielcy grzesznicy, „Przez długi czas paryscy żebracy, nie mając dokąd się udać, spali w Notre Dame i w 1428 roku księża nieźle się natrudzili przekonując ich, by przynajmniej trzymali się z dala od ołtarza głównego. […] Przyjmując pod swój dach na przemian włóczęgów i możnych, Notre Dame oglądała przechodzącą pod swymi arkadami, podczas małżeństw, chrztów i pogrzebów, całą historię Francji”.
Wśród tych wydarzeń były nie tylko te wielkie, jak koronacja Napoleona czy sprowadzenie relikwii Korony Cierniowej, lecz także historie intymne. Znamy tylko jedno poświadczone nawrócenie – francuskiego poety Paula Claudela, który to właśnie tam nawrócił się, słuchając w 1866 r. podczas bożonarodzeniowych nieszporów łacińskiego hymnu Magnificat. Dwadzieścia pięć lat później, pod datą 6 stycznia 1915 r., Claudel tak opisał to wydarzenie w Dziennikach: „[…] w momencie mojego nawrócenia spotkałem w Notre-Dame wysokiego żebraka o długiej siwej brodzie, który modląc się w kącie na klęczkach padał plackiem i całował ziemię […]. Niedawno spotkałem znów żebraka dokładnie takiego samego, ta sama siwa broda, to samo padanie. I tak zapewne się dzieje od czasu, jak zbudowano Kościół”.
Nie dotarłem do oryginału francuskiego i nie wiem, na ile ta wielka litera w słowie „Kościół” jest uzasadniona. Przypuszczam, że poeta myślał raczej o świątyni, o katedrze, a nie o Kościele jako instytucji. O Claudelu Macron powiedział, że „pochylony u stóp filaru, powrócił do nadziei pewnego grudniowego wieczoru 1886 r.”. Historia tej katedry nie dzieje się tylko przy ołtarzu – nowym ołtarzu, konsekrowanym przez abp. Laurenta Urlicha 8 grudnia 2024 r. – przy barokowej Piecie, która zamyka prezbiterium, ani też przy ocalałym z pożogi złotym krzyżu autorstwa Marca Couturiera. Ona dzieje się także – a może nawet przede wszystkim – gdzieś za filarami tego gotyckiego lasu, gdzie wciąż ktoś pada bądź się pochyla, odzyskując utraconą nadzieję. O Notre Dame czasami mówi się dzisiaj we Francji la Ressuscitée – Zmartwychwstała. I chodzi nie tylko o kamień, o szkło witraży. Katedra to coś więcej.