Czy pierworodny znaczy uprzywilejowany?
Pierworództwo jest swoistym zadaniem,
wybraństwem na drodze ku świętości.
ANNA RAMBIERT-KWAŚNIEWSKA
Wrocław
Ezaw sprzedający swoje pierworództwo Jakubowi – gobelin holenderski z serii poświęconej
historii Jakuba, ok. 1550–1575, Metropolitan Museum of Art, Nowy Jork, USA
WIKIMEDIA COMMONS CC0
Pierworództwo już przez samą kolejność narodzin naznacza dziecko, a niegdyś szczególnie dotyczyło to syna. Pierwszy syn czy pierwsza córka definiują radykalną zmianę życia rodziców, wprowadzają w świat uczuć i emocji o dotychczas nieznanej rodzicom intensywności. I nie jest ważne, czy mówimy o rodzicach zaangażowanych, czy o starożytnych elitach, którym w wychowaniu towarzyszył zwykle sztab niewolników. Niezwykle trafnie przystaje odnoszone do rzymskiego princepsa powiedzenie primus inter pares (pierwszy pośród równych) – choć pierworodny był jednym z potomków, jego pierwszeństwo naznaczone było przywilejami, ale i zobowiązaniami.
Językowe pierworództwo
Podobnie do wielu, o ile nie większości współczesnych języków, również języki biblijne dysponowały osobnymi terminami określającymi pierworodnych. Hebrajszczyzna biblijna określa pierwsze dziecko (a także pierworodne zwierzęta) rzeczownikiem „bekor”, który wywodzi się od rdzenia dedykowanego wszelkim pierwocinom, zwłaszcza narodzonym w rodzinie ludzkiej. Podobne czasowniki/rzeczowniki poświadczono w pokrewnych hebrajskiemu językach semickich – od akadyjskiego po arabski. To dedykowanie rdzenia wyłącznie jednej idei poświadcza ważkość pierworództwa. W grece dostrzec można innego rodzaju niuanse. O ile sam termin „prōtotokos” jest w warstwie znaczeniowej pierwowzorem kalek: polskiego „pierworodny”, angielskiego „firstborn” czy łacińskiego „primogenitus”, o tyle zaskakuje fakt, że przymiotnik ten (ponieważ mamy tu do czynienia z przymiotnikiem) jest niemal nieobecny w literaturze greckiej przed Septuagintą (III w. przed Chr. – I w. po Chr.), zaś w tekstach od niej młodszych zdecydowanie zyskuje na popularności. Czego dowodzi to spostrzeżenie? Tylko albo aż tego, że pierworodnych silnie promowano w środowiskach żydowskich – również tych w zhellenizowanej i mocno postępowej diasporze egipskiej. Czy oznacza to, że Grecy i Rzymianie nie nobilitowali pierworodnych? W żadnym razie, jedynie nie poświęcali im szczególnej uwagi w literaturze.
Biblijni pierworodni
Autorzy natchnieni rozpatrują pierworództwo na wiele różnych sposobów.
Prawo i przywileje. Bezsprzecznie sytuacja pierworodnych była w starożytnym Izraelu wyjątkowa, dlatego ich status sankcjonuje sama Tora-Prawo. Kluczem są tu słowa Boga: „Synem moim pierworodnym jest Izrael” (Wj 4, 22). Zatem cały naród jako pierworodny wezwany był i jest do posłuszeństwa Ojcu, który jako odpłatę przyobiecał mu dziedzictwo w postaci Ziemi Obiecanej. Skoro jest pierworodny, jest też święty, czyli wyłączony, gdyż właśnie o tym typie świętości wspomniał sam Jahwe w słowach: „Poświęćcie Mi wszystko pierworodne” (Wj 13, 2).
A naród święty powinien być narodem wiernym, tak jak pierworodny syn powinien dochowywać wierności własnej rodzinie – w kontekście biblijnym zwłaszcza ojcu – ponieważ na tym polega jego odrębność, czyli świętość. Dlatego też pierworodnych spośród zwierząt nie składano w ofierze, ponieważ już przynależały one do Boga przez fakt ich poświęcenia (Kpł 27, 26). Na prawo do pierworództwa nie miała wpływu relacja między rodzicami – nawet jeśli pierworodny był zrodzony z niekochanej żony. W wypadku poligamii i zrodzenia syna z żony kochanej pierworództwo pozostawało przywilejem pierwszego, a za nim szły również korzyści materialne. Pierwszy otrzymywał bowiem podwójną część dziedzictwa, które przechodziło w posiadanie dzieci (Pwt 21, 15-17).
Utrata błogosławieństwa. Pomimo wyraźnych obostrzeń Tory rodzice często odstępowali od prawa pierworództwa (1 Krn 26, 10), co wydaje się dla pierworodnych wielką krzywdą. Fakt faworyzowania nie przeszkodził autorom cyklu o patriarchach (Rdz 11–52) stać się piewcami odstępstw od Prawa. Tak oto pierworództwo odebrane zostało aktem wygnania Izmaelowi, synowi Abrahama; Ezaw sprzedał, a później przez intrygę matki ostatecznie utracił pierworództwo, a otrzymał przekleństwo. Również spośród synów Izraela najstarszy Ruben niknie w narracji, która faworyzuje synów Racheli, głównie młodziutkiego Józefa, a następnie traci przywileje na rzecz młodszego brata – Judy. W ten sposób podkreślana jest nieustannie przewrotność losu całego uświęconego narodu. Trudne dzieje pierworodnych również domagają się odkupienia, które stało się faktem przez zbawcze dzieło… Pierworodnego (Łk 2, 7; Rz 8, 29; Kol 1, 15.18).
Śmierć pierwszych z urodzenia. Wydaje się, że nie ma doświadczenia z ziemskiej perspektywy dotkliwszego niż utrata dziecka. A skoro na pierworodnym skupiały się wszelkie nadzieje, śmierć pierwszego dziecka uchodziła za tragedię. Chcąc skruszyć zatwardziałość faraona, nie bez przyczyny Bóg wysuwa wobec niego groźbę, która stała się smutną rzeczywistością: Jeżeli nie będziesz chciał Hebrajczyków wypuścić z niewoli, Ja zabiję twego pierworodnego syna (por. Wj 4, 23; Wj 11, 5). Anioł śmierci odebrał pierworodnych Egipcjanom, by zatwardziała ludzkość odebrała ziemskie życie Pierworodnemu Synowi Bożemu (Hbr 1, 6).
Zadanie pierworództwa
Z pewnością pierworództwo wiązało się z przywilejami, ale nade wszystko naznaczone było wielkimi zobowiązaniami – od posłuszeństwa po świętość. Ideałem pierworództwa jest rzecz jasna sam Mesjasz – bezgranicznie posłuszny i nieskazitelnie święty. Choć fakt pierworództwa sprowadza się współcześnie do procesu wtajemniczania rodziców w meandry macierzyństwa i ojcostwa, może warto, by pierworodni czytelnicy zadumali się nad swoją wyjątkowością i szczególnym, w perspektywie biblijnej, powołaniem do świętości.
