Śląskie Świątynie Pojednania, cz. 2

Jednakże arenga dokumentu, a zatem oficjalna przyczyna i motywy wystawienia pisma, nie wskazuje bezpośrednio na taki właśnie powód. Z analizy tej formuły dowiedzieć się można, że książę, fundując kolegiatę, pragnie publicznie wyrazić zwierzchność Boga nad sobą oraz wskazać Opatrzność jako źródło posiadanej przez siebie władzy. Publiczne zaakceptowanie Bożego panowania nad władcą miało szczególne znacznie w oczach ówczesnego Kościoła, bo niejako wskazywało wyjątkową pozycję duchownych jako Bożych sług. Aby lepiej to zrozumieć, warto odwołać się do odezwy biskupa Tomasza II do wiernych diecezji wrocławskiej z 10 sierpnia 1287 r. (punkt kulminacyjny konfliktu), gdzie wskazuje na jedną z przyczyn sporu: […] dziesięciny Bóg zarezerwował dla siebie jako znak panowania nad światem [in signum universalis dominii] (cyt. za: R. Michałowski, Princeps fundator. Studium z dziejów kultury politycznej w Polsce X–XIII wieku, Warszawa 1993).
Książę odwołał się także do ewangelicznego talentu, który otrzymał od Boga i chce go w ten sposób zwrócić, co z kolei jest komunikatem wskazującym na częściowe i zgodne z poleceniem Najwyższego zrealizowanie ciążących jako powołanie obowiązków chrześcijańskiego władcy. W dokumencie fundacyjnym wspomniał również Probus, że inwestycją tą pragnie naśladować swoich przodków.
Powyższe motywy w kontekście dotychczasowych wydarzeń i działań księcia wskazują na chęć ratowania swojej reputacji w księstwie i w oczach innych władców chrześcijańskich, a przede wszystkim Kościoła. Jednoznacznie należy uznać starania księcia za element gry politycznej na użytek wewnętrzny wobec kryzysu wywołanego długoletnią wojną z biskupem Tomaszem, ale także za podbudowę dla opinii o nim jako władcy pretendującego do tronu krakowskiego i sięgnięcia po Koronę Królestwa Polskiego, ponieważ wszystkie te czynniki były niezwykle istotne w działaniach politycznych. Trzeba bowiem pamiętać, że wzniesienie kolegiaty, jak ustalili badacze, wiąże się z czasem planowanej ofensywy politycznej i militarnej wobec dzielnicy senioralnej dziedzicznie przysługującej, co trzeba dodać, Probusowi. Znany jest dokument księcia z 25 stycznia 1288 r., a zatem wystawiony wkrótce po fundacji świętokrzyskiej, w którym zatwierdził on prawo posiadania młyna nad Oławą wrocławskiemu mieszczaninowi Janowi z Lwówka Śląskiego. Henryk Probus tytułuje się w tym dokumencie księciem krakowskim i sandomierskim, przez co jednoznacznie manifestuje swoje pretensje do Małopolski. Natomiast w samym akcie fundacyjnym kolegiaty zapisał, że w kolegiacie mają być sprawowane modły za księcia Bolesława Wstydliwego, księcia krakowskiego.

Trudno stwierdzić jednoznacznie, czy kaplica zamkowa została wzniesiona bezpośrednio z przeznaczeniem na kolegiatę, czy raczej korporacja kanoników została ustanowiona przy wzniesionej lub jeszcze budowanej kaplicy niejako przy okazji. Z faktu, że uznawana była za fundację książęcą, można wnosić, że kwestią budowy i wyposażenia kaplicy zamkowej zajmował się dwór, natomiast biskup mocą prawa kościelnego erygował przy niej kapitułę. Kolegiata raciborska wykształcała swoje struktury prałackie i kanonickie z biegiem lat. W 1315 r. składała się z dziekana jako prałata i czterech kanoników. Książęta opawscy i raciborscy doposażyli kapitułę, fundując kolejne prebendy dla kanoników, uczynił to także biskup wrocławski Wacław II Legnicki (w l. 1382–1417) w 1413 r.
Istotne dla kapituły wydarzenie miało miejsce 27 lutego 1359 r. W dokumencie biskup wrocławski Przecław z Pogorzeli (w l. 1342–1376) określił szaty kanonickie, ustanowił swoją bezpośrednią jurysdykcję nad wszystkimi członkami kapituły, nakazał corocznie przed świętem patronackim kapituły przybyć całej korporacji do kapituły wrocławskiej celem złożenia corocznego sprawozdania z realizacji zamierzeń fundacyjnych biskupa Tomasza, co jednoznacznie wskazało na inicjatora powołania wspólnoty kanoników.

Stąd wobec nadzwyczaj politycznego znaczenia omawianych Świątyń Pojednania warto spojrzeć na te obiekty w tym właśnie kluczu specyficznej formy komunikacyjnej ze społeczeństwem.
Powyżej wspomniano, że wybór patrocinium dla kolegiaty świętokrzyskiej był dopełnieniem idei politycznych księcia Henryka IV Probusa. Źródłem poznawczym wezwania kolegiaty jest jej akt fundacyjny. Jak zapisano, obiekt wzniesiono na cześć Boga Wszechmogącego i Ożywczego Krzyża Świętego (oryg. ad honorem omnipotentis dei ac vivifice crucis Christi). Warto zauważyć, iż główni przedstawiciele rodu Piastów wrocławskich swoje najważniejsze fundacje rodowe poświęcali głównemu patronowi swojej dynastii, czyli św. Bartłomiejowi. Owszem, i kolegiata nosi to wezwanie, ale w odniesieniu do dolnej jej części zwanej kryptą św. Bartłomieja lub, jak zapisał w 1. poł. XVI w. Bartłomiej Stein, w opisaniu miasta Wrocławia kościołem św. Jadwigi w Krypcie. Gdyby zatem fundacja ukierunkowana była wyłącznie na podkreślenie prestiżu władcy, jego przemiany i nawrócenia oraz swoich przodków, na których się zresztą powołał, to obiekt nosiłby z pewnością wezwanie św. Bartłomieja jako głównego patrona, ewentualnie św. Jana – jako manifest pojednania i naprawienia szkód biskupowi i Kościołowi wrocławskiemu. Kolegiata w związku z tym miałaby złożone wezwanie. Przywołanie tytułu Krzyża Świętego ma według historyków inny cel. Według teologii jest to symbol zwycięstwa Chrystusa nad śmiercią i szatanem. Jest wyrazem dogmatu wiary o odkupieniu ludzkości, Zmartwychwstaniu, życiu wiecznym. Myśląc tymi kategoriami, w średniowieczu uważano, że krzyż jest również symbolem zwycięstwa nad wrogami, powodzeniem planów politycznych. W wydarzeniu współczesnym Henrykowi miało miejsce takie wykorzystanie
znaku krzyża. Król niemiecki Rudolf I Habsburg po zwycięstwie nad Przemysłem Ottokarem II ufundował w 1280 r. klasztor pw. Świętego Krzyża na pamiątkę zwycięstwa nad królem Czech Przemysłem Ottokarem II, który zginął w bitwie i za którego Henryk IV Probus polecił odprawiać modły w swojej kolegiacie. Warto jednak nadmienić, że w dokumencie fundacyjnym tego klasztoru dominikanek Rudolf zapisał, iż zwycięstwo przyszło dzięki Znakowi Krzyża. Król kazał bowiem umieścić Znak Zwycięstwa na sztandarach i innych znakach wojskowych swojego rycerstwa na wzór Konstantyna Wielkiego i słynnej bitwy z 312 r. na moście Mulwijskim w Rzymie, gdzie według Euzebiusza z Cezarei zwycięstwo przyszło dzięki znakowi Krzyża Zwycięstwa.
Wydarzenie to mogło mieć niezwykle ważne znaczenie dla śląskiego księcia i jego planów zdobycia władzy w Polsce, stąd przyjęcie takiego patrocinium jako przekonanie o słuszności, zwycięstwie i rozkoszowaniu się nim jako owocu Męki Pańskiej. Drugim, wręcz arcypolitycznym patrocinium było wezwanie kolegiaty w Raciborzu. Jego wybór padł na osobę św. Tomasza Becketa, arcybiskupa Canterbury (w l. 1162–1170). Uznany za męczennika, zginął 29 grudnia 1170 r. z rąk rycerzy króla Anglii Henryka II. Również on popadł w ostry i wieloletni konflikt z władcą ze względu na sprzeciw wobec ustaw królewskich, które ograniczały możliwości wolnego działania Kościoła. W źródłach śląskich odniesienie do osoby patrona kolegiaty znajduje się w dokumencie księcia Leszka z 1309 r., w którym wymieniony został ołtarz pw. św. Małgorzaty w kolegiacie św. Tomasza męczennika wyznawcy. Wzmianka ta wyeliminowała podejrzenie, że może chodzić o św. Tomasza Apostoła, a jednocześnie osobistego patrona biskupa, który chciał podziękować za ocalenie życia w walce z księciem.
Wykorzystanie przez rządcę diecezji osoby św. Tomasza Kantuaryjskiego dla zamanifestowania swojego poglądu na cały konflikt nie wydaje się możliwe za czasów księcia Henryka, który z pewnością ze zrozumiałych przyczyn zablokowałby to przedsięwzięcie oraz zadrażnił ledwo zakończony tragiczny spór. Dlatego też większość historyków uważa, że patrocinium, a zatem i poświęcenie kolegiaty musiało mieć miejsce po śmierci księcia Henryka. Warto także zauważyć, że nie wykorzystano jako patrona osoby św. Stanisława biskupa krakowskiego, bardzo popularnego świętego w tym czasie na Śląsku. Może uważano, że byłaby to jeszcze większa prowokacja lub że jego spór z królem Bolesławem Śmiałym dotyczył kwestii oceny moralnej władcy, a nie stricte politycznej, jak w sytuacji Tomasza. Wybór tego wezwania już zawsze będzie symboliczny i będzie przynosił na myśl z pewnością gorszące i niepotrzebne konflikty na linii państwo–Kościół.
Ważne, by opisana historia i jej tragiczni bohaterowie pomogli współczesnym przezwyciężać wzajemne trudności dla budowania wyższego dobra. Niech dwie Śląskie Świątynie będą dla wszystkich znakiem prawdziwego pojednania.